Dlaczego nie robisz tego, co czujesz?
Psychologia niespójności wewnętrznej, blokad działania i utraty kontaktu ze sobą
Wiele osób żyjących dziś w świecie rozwoju osobistego, psychologii i pracy nad sobą doświadcza bardzo podobnego, powtarzającego się zjawiska, które na pierwszy rzut oka może wydawać się paradoksalne, ponieważ z jednej strony mają one w sobie wiele pomysłów, inspiracji, przemyśleń i wizji dotyczących tego, jak chciałyby żyć, czym chciałyby się zajmować oraz jak chciałyby się realizować, natomiast z drugiej strony, kiedy przychodzi moment przejścia od myślenia do działania, coś wewnętrznie się zatrzymuje, rozmywa albo całkowicie blokuje.
W konsekwencji pojawia się frustracja, poczucie niezadowolenia, czasem nawet delikatne poczucie wstydu wobec siebie, a w bardziej nasilonych przypadkach także spadek energii życiowej i poczucie wewnętrznego wypalenia, które nie wynika jednak z braku zasobów, lecz z długotrwałego napięcia pomiędzy tym, co człowiek czuje jako potencjalnie ważne i właściwe dla siebie, a tym, co faktycznie realizuje w codziennym życiu.
1. To nie brak motywacji, lecz brak wewnętrznej spójności
W psychologii współczesnej coraz wyraźniej podkreśla się, że jednym z kluczowych mechanizmów odpowiedzialnych za trudności w działaniu nie jest brak motywacji, lecz brak spójności pomiędzy trzema fundamentalnymi poziomami funkcjonowania człowieka, czyli poziomem poznawczym (myśli i przekonania), emocjonalnym (to, co czujemy w ciele i psychice) oraz behawioralnym (to, co realnie robimy w świecie zewnętrznym).
Kiedy te trzy poziomy pozostają w harmonii, człowiek doświadcza naturalnego przepływu działania, który nie wymaga nadmiernego wysiłku ani przymusu, natomiast kiedy pojawia się pomiędzy nimi rozbieżność, system psychiczny zaczyna generować napięcie, które często objawia się jako prokrastynacja, wahanie, odkładanie decyzji lub poczucie „zablokowania”, mimo że intelektualnie dana osoba doskonale rozumie, co chciałaby zrobić.
Z perspektywy teorii samoregulacji Carvera i Scheiera (1982), człowiek funkcjonuje jak system dążący do utrzymania zgodności pomiędzy stanem aktualnym a stanem pożądanym, jednak gdy sygnały z różnych poziomów (myśli, emocji i działań) są niespójne, system ten traci klarowność kierunku i zaczyna wchodzić w tryb hamowania lub unikania.
2. Prokrastynacja jako regulacja emocji, nie brak dyscypliny
Wbrew powszechnym przekonaniom, prokrastynacja nie jest przede wszystkim problemem organizacji czasu ani braku silnej woli, ponieważ liczne badania psychologiczne, w tym prace Piersa Steel’a (2007), wskazują, że jest ona w dużej mierze strategią regulacji emocjonalnej, co oznacza, że człowiek nie unika samego zadania, lecz emocji, które to zadanie w nim uruchamia.
W praktyce może to oznaczać lęk przed oceną, obawę przed porażką, wewnętrzne napięcie związane z perfekcjonizmem albo nieuświadomiony dyskomfort wynikający z wychodzenia poza znane schematy działania, a więc zamiast konfrontować się z tymi emocjami bezpośrednio, psychika wybiera krótkoterminową ulgę, jaką daje odłożenie działania na później, mimo że długofalowo prowadzi to do pogłębienia frustracji i spadku poczucia sprawczości.
3. Konflikt między „tym, co wiem” a „tym, co robię”
W psychologii istnieje koncepcja tzw. teorii rozbieżności Ja (E. Tory Higgins, 1987), która opisuje, jak silnie człowiek doświadcza napięcia psychicznego w sytuacji, gdy istnieje różnica pomiędzy „ja realnym”, czyli tym, jak żyje i działa, a „ja idealnym”, czyli tym, kim chciałby być i jak chciałby funkcjonować.
Im większa jest ta rozbieżność, tym silniejsze stają się emocje takie jak frustracja, niezadowolenie, wewnętrzne napięcie, a czasem nawet subtelne poczucie winy wobec siebie samego, które jednak nie zawsze jest świadomie rozpoznawane, lecz raczej odczuwane jako ogólny brak energii, brak sensu lub poczucie utknięcia.
W ten sposób człowiek może znajdować się w stanie, w którym wie bardzo dużo o sobie, rozumie mechanizmy psychologiczne, potrafi analizować swoje doświadczenia, a jednocześnie nie przekłada tej wiedzy na realne działania, co z zewnątrz może wyglądać jak brak konsekwencji, natomiast wewnętrznie jest często doświadczeniem przeciążenia i rozszczepienia pomiędzy różnymi częściami siebie.
4. Opuszczanie siebie jako proces psychologiczny
W języku psychologii humanistycznej oraz podejść opartych na pracy z wartościami (takich jak ACT – Acceptance and Commitment Therapy, Hayes, Strosahl, Wilson), bardzo istotnym pojęciem jest kontakt z własnymi wartościami oraz zgodność pomiędzy tym, co dla człowieka ważne, a tym, jak faktycznie organizuje swoje życie.
Kiedy ten kontakt zostaje osłabiony, człowiek stopniowo zaczyna doświadczać czegoś, co można nazwać „wewnętrznym oddaleniem od siebie”, które nie zawsze jest dramatyczne, lecz raczej subtelne i rozłożone w czasie, objawiające się jako brak energii, brak kierunku lub poczucie, że „życie się dzieje, ale nie do końca przeze mnie”.
Z perspektywy psychologicznej nie jest to kara ani błąd, lecz naturalna konsekwencja życia w rozszczepieniu pomiędzy tym, co czuję, co wiem i co robię, ponieważ system psychiczny człowieka dąży do spójności, a jej brak zawsze generuje napięcie, które w dłuższej perspektywie może być odczuwane jako utrata sensu.
5. Dlaczego działanie przywraca życie i energię
Z drugiej strony badania w ramach teorii autodeterminacji Deciego i Ryana (2000) pokazują, że człowiek doświadcza najwyższego poziomu energii, motywacji wewnętrznej i dobrostanu psychicznego wtedy, gdy jego działania są zgodne z trzema podstawowymi potrzebami psychologicznymi: autonomią, kompetencją oraz relacyjnością, co w praktyce oznacza, że człowiek działa nie dlatego, że musi, lecz dlatego, że czuje wewnętrzną zgodę na kierunek, w którym zmierza.
W takich momentach pojawia się zjawisko, które wiele osób opisuje jako „naturalny przepływ”, ponieważ działanie nie jest wtedy wymuszane, lecz wynika z wewnętrznej spójności, a efektem ubocznym tej spójności jest wzrost energii, poczucie sensu oraz doświadczenie, że życie zaczyna odpowiadać na wewnętrzny ruch człowieka, zamiast być jedynie zewnętrznym obowiązkiem.
6. Co blokuje działanie, mimo świadomości i chęci
Jeżeli jednak człowiek ma w sobie świadomość tego, co chciałby robić, a mimo to nie jest w stanie wejść w działanie, bardzo często przyczyną nie jest brak wiedzy ani brak motywacji, lecz głębiej zakorzenione mechanizmy psychiczne, takie jak lęk przed oceną, perfekcjonizm, wcześniejsze doświadczenia porażek, wewnętrzne przekonania o konieczności bycia „gotowym”, a także utrwalone schematy unikania, które powstały często dużo wcześniej, niż dana osoba zaczęła je świadomie rozpoznawać.
Z perspektywy terapii poznawczo-behawioralnej są to automatyczne wzorce myślenia i reagowania, które uruchamiają się w określonych sytuacjach i powodują, że system psychiczny wybiera bezpieczeństwo zamiast ekspozycji na niepewność, nawet jeśli długoterminowo prowadzi to do stagnacji.
7. Podsumowanie: powrót do spójności
W konsekwencji można powiedzieć, że trudność w robieniu tego, co czujemy, rzadko wynika z jednego prostego powodu, lecz jest efektem złożonego procesu wewnętrznej niespójności, w którym myśli, emocje i działania nie tworzą jednego, spójnego kierunku, co prowadzi do napięcia, zmęczenia i stopniowego oddalania się od siebie.
Dlatego też kluczowym procesem nie jest jedynie „zwiększanie motywacji”, lecz odbudowywanie integracji wewnętrznej, w której człowiek stopniowo zaczyna ponownie łączyć to, co wie, z tym, co czuje i z tym, co robi, ponieważ dopiero wtedy pojawia się doświadczenie lekkości, sensu oraz naturalnego działania, które nie wynika z przymusu, lecz z wewnętrznej zgody na siebie.
Pytanie brzmiało: Dlaczego nie robisz tego, co czujesz?
Zapraszam Cię do projektu Soul in Action, aby to zmienić: https://badzmyradufni.pl/badzmy-radufni/soul-in-action/1s/
Z serca,
Kornelia🍀
Źródła i odniesienia psychologiczne
- Carver, C. S., & Scheier, M. F. (1982). Control theory in personality psychology.
- Deci, E. L., & Ryan, R. M. (2000). Self-Determination Theory.
- Higgins, E. T. (1987). Self-Discrepancy Theory. Psychological Review.
- Steel, P. (2007). The nature of procrastination. Psychological Bulletin.
- Hayes, S. C., Strosahl, K. D., Wilson, K. G. (2012). ACT: Acceptance and Commitment Therapy.
